محوطه باستانی نیشابور

محوطه باستانی نیشابور به وسعتی نزدیک به سه‌هزار و پانصد هکتار در جنوب شرقی شهر کنونی نیشابور، در استان خراسان رضوی، گسترده است و بقایای شهر کهن نیشابور را از دوره ساسانی تا زمان حمله مغول در سال ۶۱۸ هجری قمری در خود جای داده است. این شهر در دوره ساسانی با نامی نزدیک به «ایران‌شهر» و دارای دژی نظامی موسوم به کهندژ شناخته می‌شد و در دوره اسلامی به یکی از مراکز مهم فرهنگی و مذهبی خراسان بزرگ تبدیل شد، چندان که مساجد آن با مساجد بغداد برابری می‌کرد و مدارس بزرگی از جمله نظامیه نیشابور را در خود جای داده بود.

از محله‌های شناخته‌شده این محوطه می‌توان به کاخ و محله شادیاخ (اقامتگاه امیران طاهری و سلجوقی)، محله حیره با مسجد جامع بزرگ آن، و محله بوی‌آباد اشاره کرد. به روایتی، مسجد جامع نیشابور گنجایش شصت هزار نمازگزار را داشته است. این شهر پس از حمله مغولان و زمین‌لرزه‌های پیاپی رو به ویرانی و افول رفت. محوطه باستانی نیشابور در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده، هرچند بخش عمده آن هنوز زیر خاک مدفون است و با خطر حفاری‌های غیرمجاز روبه‌رو است.