ارگ بلقیس

ارگ بلقیس یکی از بزرگ‌ترین محوطه‌های خشتی ایران است که در حدود سه کیلومتری جنوب‌غربی شهر کنونی اسفراین در استان خراسان شمالی، بر مساحتی میان صد و هشتاد تا دویست و بیست هکتار، قرار گرفته است. این مجموعه از دو بخش اصلی تشکیل شده: ارگ یا بخش قلعه‌ای با نزدیک به سی برج دیده‌بانی در مساحتی حدود پنجاه‌ویک‌هزار متر مربع، و شهر بلقیس که در بخش‌های شمالی و شرقی محوطه گسترده شده است. شواهد استقرار در این محل از اواخر دوره ساسانی تا دوره صفوی را دربرمی‌گیرد؛ این شهر در دوره سلجوقی و ایلخانی به عنوان یکی از مراکز مهم تجاری منطقه رونق ویژه‌ای داشت، پس از حمله تیمور در آغاز سده نهم هجری قمری آسیب دید، در دوره صفوی بارها هدف حملات ازبکان قرار گرفت و سرانجام در اوایل سده دوازدهم هجری قمری به‌طور کامل متروک شد.

کاوش‌های باستان‌شناسی این محوطه از سال ۱۳۵۲ خورشیدی آغاز شد و مجموعه‌ای از یک مسجد-مدرسه دوره سلجوقی-ایلخانی، کوره‌های سفالگری، آب‌انبارها و بناهای مسکونی دارای سامانه‌های آب‌رو را آشکار کرد؛ سفال‌های به‌دست‌آمده از این کاوش‌ها دوره‌ای طولانی از دوران سامانی تا صفوی را دربرمی‌گیرد. ارگ بلقیس یکی از نمونه‌های برجسته شهرسازی خشتی-اسلامی ایران و دومین دژ خشتی بزرگ کشور به شمار می‌رود.