مجموعه تاریخی دژمنده

دژمنده، که به شهر زیرزمینی خوئین نیز شناخته می‌شود، مجموعه‌ای کم‌نظیر در روستای خوئین از توابع استان زنجان است. این بنا دالانی بلند در دل زمین دارد که اتاق‌های گوناگونی در دو سوی آن گشوده می‌شود و مجموعه‌ای از آن‌ها تصویر بازارچه یا محله‌ای کوچک را در ذهن زنده می‌کند؛ گویا مردم در روزگاران پرآشوب از آن به عنوان پناهگاه و محل اختفا بهره می‌بردند. پناهگاه در عمقی حدود چهار متر از سطح زمین کنده شده و هدف دقیق از ساخت این دژ مستحکم هنوز روشن نیست. در انتهای راهروی اصلی دری قرار دارد و کتیبه‌ای سنگی که باز و بسته می‌شود، نوشته‌ای بر خود دارد که تاکنون به‌طور کامل خوانده و ترجمه نشده است. انتهای سالن نیز بسته است و بنا بر گفته‌های اهالی، کتیبه بزرگ‌تری در آن سو وجود دارد که به سبب مسدود بودن راه، دسترسی به آن ممکن نیست.

آنچه از شواهد برمی‌آید این است که مجموعه در گذشته پناهگاهی چندطبقه با سیستم تهویه طبیعی بوده و ساکنان منطقه از آن استفاده می‌کرده‌اند. بر در سنگی میانه این فضا نیز عبارتی پیکرتراشی شده که تا امروز رمزگشایی نشده است. با این حال، بی‌توجهی مسئولان استان زنجان به این میراث ارزشمند، نفوذ آب و رطوبت به سقف و دیواره‌ها و جمع شدن سیلاب در کف مجموعه طی سالیان دراز، دژمنده خوئین را در معرض فرسایش و تخریب قرار داده است.